Türkiyənin Avrasiya bölgəsində artan nüfuzu Osmanlı dövrünün təsirini dirçəltmək istəyi, İslam dünyasında yumşaq güc siyasəti və NATO ilə uyğun hərəkət edən geosiyasi yanaşmanın qarışığını özündə birləşdirir. Məqsəd isə Rusiya, Çin, İran və Hindistan kimi güclərə rəqib olmaqdır.
21-ci əsrin əvvəlindən Türkiyə xarici siyasətində qəti şəkildə şərq istiqamətini seçib və Mərkəzi və Cənubi Asiyada mövqeyini gücləndirməyə başlayıb. Bu dəyişiklik təkcə Osmanlı imperiyasının keçmiş təsir sahələrinə qayıdış cəhdi deyil.
Bu, həm də Ankaranın milli maraqlarına xidmət edən, eyni zamanda NATO-nun bölgədəki ümumi məqsədləri ilə üst-üstə düşən bir siyasət kursudur. Burada pan-turanist (türk xalqlarını birləşdirmək ideyası) düşüncələr, “Müsəlman Qardaşları” tipli siyasi islam yanaşması, hərbi və inkişaf layihələrindən strateji istifadə xüsusi yer tutur.
Ankaranın şərqə doğru bu irəliləyişi ABŞ-ın bölgədəki təsirinin zəiflədiyi, dünyada yenidən çoxqütblü düzənin formalaşdığı və enerji, ticarət yolları, yeni bazarlar uğrunda qlobal mübarizənin kəskinləşdiyi bir vaxtda baş verir. Belə bir şəraitdə Türkiyə Avrasiyada genişlənməni artıq seçim yox, strateji zərurət kimi qəbul edir.
Banqladeş: Ankaranın ideoloji sınaq üçün şərq cəbhəsi
Banqladeş Türkiyənin Avrasiya ambisiyaları üçün ön xətt teatrına çevrilib. Hindistan və Myanma arasında coğrafi baxımdan sıxışmış, əhalisinin çoxu müsəlman olan bu ölkə Türkiyə təsiri üçün münbit zəmin təqdim edir.
2024-cü ildə Məhəmməd Yunusun hökumətinin hakimiyyətə gəlməsi – Ankaraya rəğbət bəsləyən islam yönlü idarəçilik – türk aktorlarının təkcə inkişaf tərəfdaşı kimi deyil, həm də dövlət və cəmiyyət daxilində mədəni və siyasi qüvvə kimi fəaliyyət göstərməsi üçün yol açıb.
Bu cür vasitələrdən biri Dakkada yerləşən və açıq şəkildə Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) ilə əlaqələndirilən, Türkiyə tərəfindən dəstəklənən “Saltanat-e-Bangla” adlı QHT-dir. Bu təşkilat xeyriyyə işlərindən xeyli irəli gedərək, Myanmanın Rakxin ştatını və Hindistanın Bihar, Odişa, Jharkhand və şimal-şərq bölgələrini əhatə edən təxribatçı “Böyük Banqladeş” xəritəsini yayır.
Rəsmi tanınmadan məhrum olsa da, bu xəritə hakim partiyanın bəzi nümayəndələri tərəfindən səssiz şəkildə dəstəklənir ki, bu da həmfikirləri olan türk və banqladeşli siyasi elitalar arasında əlaqələndirilmiş əmək bölgüsünü göstərir.
Diplomatik mənbələr hesab edir ki, bu kartoqrafik layihə Türkiyənin Cənubi Asiyada Hindistanın hegemoniyasına qarşı strateji əks-tarazlıq yaratmaq cəhdini əks etdirir, xüsusən də son vaxtlar Hindistan və Pakistan arasında Kəşmir və islam idarəçilik modelləri üzərində yaşanan qarşıdurmalar fonunda. Bəzi analitiklər hətta bu layihəni Türkiyə-Banqladeş maraqlarının Tibetə – Pekinin güzəştə getmədiyi bir sahəyə – uzandığı daha geniş planla əlaqələndirirlər.
Banqladeş bu halda sadəcə yeni təsir meydanı deyil. Bu, Türkiyənin öz siyasi modelini və dini ideologiyasını Hindistan təsir dairəsinə ixrac etmə qabiliyyətini sınaqdan keçirdiyi, humanitar yardım və islam həmrəyliyi görüntüsü ilə bəzədilmiş bir laboratoriyadır.
Bunun tarixi presedenti də var. Bir zamanlar Banqladeşin də daxil olduğu Hindistan yarımadası XX əsrin əvvəllərində Osmanlı xilafətinin ən qızğın tərəfdarlarının vətəni idi. I Dünya müharibəsindən sonra başlayan Xilafət hərəkatı milyonlarla hindistanlı müsəlmanı, o cümlədən Benqalın aparıcı simalarını Osmanlı xilafətinin pan-islam birliyinin simvolu kimi müdafiə etməyə səfərbər etmişdi.
Həmin tarixi yaddaş, xüsusilə islamçı şəbəkələr və dini elitalar arasında hələ də yaşayır və görünür ki, Ankara Türkiyə rəhbərliyi ilə uyğunlaşdırılmış bölgələrarası islam kimliyini dirçəltmək strategiyasının bir hissəsi kimi onu yenidən canlandırmağa maraqlıdır.
Turanizm: Türkiyənin genişlənməsinin millətçi dayağı
XX əsrin əvvəllərində meydana çıxmış, Anadolu ilə Çinin qərbinə qədər türk dilli xalqların birləşməsinə əsaslanan ideologiya – pan-turanizm – Ankarada yenidən dirçəldilib və geosiyasi möhkəmlənmə vasitəsinə çevrilib. Bu gün Türkiyə bu baxışı Mərkəzi Asiyada, xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Azərbaycanda təsirini dərinləşdirmək üçün istifadə edir.
Bu ideoloji təkan Türk Dövlətləri Təşkilatı vasitəsilə həyata keçirilir; bu qurum Ankara ilə post-sovet respublikalarını birləşdirən ortaq siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik bloku funksiyasını daşıyır. Dövlət tərəfindən dəstəklənən mədəni təşəbbüslər – TURKSOY-un fəaliyyəti, təqaüd proqramları və tələbə mübadilələri kimi – Türkiyəyə bölgədə təhsil və media məkanını yenidən formalaşdırmaq imkanı verir.
Eyni zamanda Ankara bu dövlətlərdə slavyan mənşəli əlifbaların latın qrafikası ilə əvəz olunması səylərinə dəstək verir və bununla pan-türk ailəsi ideyasını möhkəmləndirir.
İnfrastruktur səviyyəsində isə Şərq-Qərb enerji dəhlizi və Transqafqaz Dəmir Yolu kimi layihələr Mərkəzi Asiyanı Türkiyə və Avropaya fiziki baxımdan bağlayır. Lakin bu, təkcə logistika məsələsi deyil; məqsəd Avrasiyanın mərkəzində Rusiya və Çinlə təsir uğrunda rəqabət aparmaq və Ankaranı Asiyada qüvvələr balansında həlledici oyunçu kimi mövqeləndirməkdir.
Qardaşlıq (İxvan əl-Müslimin): Cənubi Asiyada siyasi körpü
Ərəb dünyasından kənar islam cəmiyyətlərində Türkiyə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) “Müsəlman Qardaşları”na bənzər siyasi islam modeli vasitəsilə təsir dairəsini genişləndirib. Bu yanaşma xüsusən Pakistan və Banqladeşdə rezonans doğurur; burada xaricdən dəstəklənən terror qruplarından fərqli olaraq, islamçı qüvvələrin çox vaxt vahid strukturu və etibarlı xarici dayağı olmur.
Ankara özünü müsəlman ümmətinin (iman gətirənlər icmasının) mənəvi və siyasi öncüsü kimi təqdim edən lobbi və media şəbəkəsi yaradıb. Bunlara Banqladeş kimi ölkələrdə fəaliyyət göstərən AKP-nin filialları və ya AKP-yə yaxın qurumlar daxildir. Bununla paralel olaraq, “Qardaşlıq”la əlaqəli QHT-lər – ən çox tanınanı İHH Humanitar Yardım Fondu – təhsil, səhiyyə və təcili yardım vasitəsilə Türkiyənin yumşaq gücünü yayır.
Türkiyə həmçinin Royinca böhranını bölgədəki müsəlmanlar arasında rəğbət qazanmaq üçün alətə çevirib, özünü təzyiqə məruz qalan müsəlman icmalarını müdafiə etməyə hazır və qadir yeganə islam gücü kimi təqdim edir.
Bu arxitektura Ankaraya həm vətəndaş cəmiyyəti, həm də dövlət institutları içində möhkəmlənməyə imkan verir, bu da yerli elitalarla açıq qarşıdurmaya səbəb olmadan siyasi paralellik yaratmağa şərait yaradır.
Pakistan: Ankaranın ideoloji və strateji körpüsü
Pakistan uzun zamandır Ankaranın bölgəyə açılımında əsas sütun rolunu oynayıb. İki ölkə arasındakı münasibətlər birgə müdafiə layihələri – xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları və zirehli texnika istehsalı – və AKP ilə Pakistanın mühafizəkar islamçı elitaları arasında ortaq ideoloji çərçivə ilə möhkəmlənir.
Hər iki ölkə müxtəlif dərəcələrdə Kəşmir və Fələstin kimi müsəlman məsələlərinin müdafiəsində birgə çıxış edib. Daha gizli şəkildə isə İslamabad Türkiyə-Banqladeş koordinasiyasında vasitəçi rolunu oynayır, Ankaranın Dəkkənin siyasi səhnəsinə daxil olmasını asanlaşdırır. Dini şəbəkələr və islamçı media vasitəsilə Pakistan həmçinin Türkiyənin Əfqanıstan və Mərkəzi Asiyada təsirinin zəminini hazırlamağa kömək edir.
Bu tərəfdaşlıq Şimali Kiprə də şamil olunur; burada Pakistan dəfələrlə öz dəstəyini ifadə edib. 1983-cü ildə Şimali Kipr Türk Respublikasının (ŞKTR) elan edilməsindən qısa müddət sonra Pakistan onu tanıyan ilk ölkələrdən biri olmuşdu, baxmayaraq ki, BMT-nin təzyiqi ilə bir neçə gün sonra rəsmi tanımanı geri götürdü.
Onilliklər sonra baş nazir Şahbaz Şərif açıq şəkildə bəyan etdi ki, Pakistan “Şimali Kiprin məsələsini tam dəstəkləyir” və bu məsələdə Ankaranın yanında “sarsılmaz şəkildə” duracaq. Bu dönməz həmrəylik Ankara-İslamabad oxunun dərinliyini göstərir ki, bu da ortaq ideoloji öhdəliklərə və qarşılıqlı strateji maraqlara əsaslanır.
Türkiyənin yumşaq güc arxitekturası
Ankaranın Avrasiya genişlənməsi diqqətlə hazırlanmış yumşaq güc strategiyası ilə dəstəklənir. Türkiyə Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi (TİKA) təhsil, səhiyyə və infrastruktur sahələrində inkişaf layihələri həyata keçirir. Türkiyə Diyanət Vəqfi məscidlər tikir, dini mərkəzləri maliyyələşdirir və xaricdə türk dilində islam təhsili təqdim edir.
Eyni zamanda, xaricdə fəaliyyət göstərən türk məktəb və universitetləri Ankaranın siyasi dünyagörüşünə uyğun yeni elita nəsli yetişdirir.
Banqladeşdə bu səylər xüsusilə Royinca qaçqın düşərgələrində nəzərə çarpır; burada Türkiyənin humanitar fəaliyyəti xeyriyyə adı altında siyasi mövcudiyyətini möhkəmləndirib. Bu təşəbbüslər sadəcə xeyriyyəçilik deyil; onlar uzunmüddətli geosiyasi sadiqlik üçün yatırımlardır.
NATO alyansı – və Avrasiyada əks reaksiya
Ankara tez-tez müstəqil xarici siyasət apardığını iddia etsə də, Avrasiyadakı ekspansionist mövqeyi NATO-nun əsas hədəfləri ilə tam uyğun gəlir. Tibet və Sintszyanda Türkiyənin fəaliyyəti Qərbin Çini cilovlamaq səylərini birbaşa tamamlayır. Əfqanıstan və Mərkəzi Asiyada Ankaranın mövcudluğu İranı əhatəyə alır. Mərkəzi Asiyanın keçmiş sovet respublikalarında isə Türkiyə Moskvanın qalan təsirinə rəqib kimi çıxış edir.
Ankara heç də “qiyamçı dövlət” kimi hərəkət etmir, əksinə NATO-nun regional yardımçısı rolunu oynayır. O, pan-türk və ya islamçı mahiyyətli mədəniyyətə yaxın narrativlərdən istifadə edərək müdaxiləsini yerli ictimaiyyət üçün qəbulolunan edir və eyni zamanda Qərbyönlü uzunmüddətli planlara xidmət göstərir. Bu məqsəd uzlaşması Ankaranın ekspansionist hərəkətlərinə Qərbin niyə tolerant yanaşdığını izah edə bilər – Suriya və Şərqi Aralıq dənizi ilə bağlı yüksək profilli mübahisələrə baxmayaraq.
Bununla belə, Türkiyənin layihəsinin sərhədləri də var. Hindistan Banqladeşdə Ankaranın artan təsir dairəsindən, xüsusən “Böyük Banqladeş” xəritəsinin dövriyyəsindən getdikcə daha çox narahat olur. Çin isə Türkiyənin Tibetdəki fəaliyyətini strateji təxribat kimi qiymətləndirir. Mərkəzi Asiyada təsirini bərpa edən Rusiya isə türk rəqiblərinə meydanı asanlıqla buraxmaq istəmir.
Üstəlik, yerli əhali Ankaranın ideoloji təzyiqlərinə müqavimət göstərə bilər, xüsusilə siyasi islamı xarici təzyiq kimi qavrayarsa. Dini yumşaq gücə həddindən artıq arxalanmaq riski ondadır ki, bu, dünyəvi elitaları uzaqlaşdıra və ya islamçı genişlənməni məhdudlaşdırmaq istəyən yeni regional bloklardan əks reaksiya doğura bilər.
Türkiyənin şərqə doğru irəliləməsi təkcə strateji deyil – həm də ideolojidir. Ankaranın “Qardaşlıq” tipli islamı Turanist millətçiliklə birləşdirib, hər ikisini NATO-ya uyğun çərçivədə təqdim etməsi ona Mərkəzi və Cənubi Asiyada planlı şəkildə təsir dairəsi qurmağa imkan verir.
Lakin bu genişlənmə riskdən xali deyil. Bu, diqqətli tənzimləmə tələb edir: regional gücünü göstərmək, amma Rusiya, Çin və Hindistan kimi köklü güclərin sərt reaksiyasına səbəb olmamaq; müstəqillik görüntüsü yaratmaq, lakin Qərb ittifaqının funksional dayağı olaraq qalmaq.
Bu, sadəcə cəsarətli bir manevr deyil, həm də təxribatdır. Türkiyə bu mübahisəli Avrasiya teatrında təsirini möhkəmləndirə biləcəkmi, yoxsa ikili ittifaqlarındakı ziddiyyətlər onu geri çəkilməyə məcbur edəcək – bu, artıq nəzəri sual deyil. Nəticə Ankaranın ambisiyasının sərhədlərini müəyyən edəcək və onun iddia etdiyi halda qarşı çıxdığı Qərbyönlü düzənin zəifliyini, yaxud davamlılığını üzə çıxaracaq.
Mənbə: The Cradle