Türkiyə neft və qaz ehtiyatı baxımından ən zəngin 10 Afrika ölkəsini xüsusi siyahıya salaraq onlarla münasibətləri inkişaf etdirir və bu ölkələrdə neft və iqtisadi imkanlardan faydalanmaq məqsədi güdür.
Qafqaz Times -ın məlumatına görə, son vaxtlar Türkiyədə Afrika ölkələrinin rəsmilərinin Ankaraya və İstanbula tez-tez dəvət edildiyinin şahidi oluruq. Son nümunələrdən olaraq Afrika İttifaqı, Liviya və Anqoladan yüksək səviyyəli rəsmilər Ərdoğan hökumətinin qonağı olub və gözlənilir ki, Türkiyə ilə Qara qitə ölkələri arasında iqtisadi əməkdaşlıq, “Afrika açılımı” adlı xarici siyasət istiqaməti çərçivəsində daha da genişlənsin.
Afrika ölkələrinin Türkiyənin qonağı olan nümayəndə heyətlərinin siyahısına baxıldığında məlum olur ki, ən böyük neft və qaz ehtiyatlarına sahib ölkələr Ankaranın siyasi-iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirməkdə prioritet təşkil edir.
Bu səbəbdən Türkiyə ən çox neft sərvətinə malik 10 Afrika ölkəsini xüsusi siyahıya daxil edib və onlarla münasibətləri neft və iqtisadi imkanlardan faydalanmaq məqsədilə inkişaf etdirir.
Türkiyənin Afrikada siyasi-iqtisadi və müdafiə-təhlükəsizlik sahəsində artan iştirakı nəzərə alınaraq, geniş hesabatın iki hissəsində Türkiyənin Afrikada əsas iqtisadi, xüsusən də neftlə bağlı hədəflərinin əsas məqamlarını araşdırmağa çalışacağıq:
Türkiyə – Afrika: qısa tarixi baxış
“Afrika açılımı siyasəti” Türkiyənin 2005-ci ildə Afrika İttifaqına müşahidəçi üzv qəbul edilməsi ilə tətbiq edilməyə başladı, 2008-ci ildə Afrika İttifaqı ilə strateji tərəfdaşlıqla daha da sürətləndi və 2013-cü ildən etibarən həyata keçirilən “Afrika ilə tərəfdaşlıq siyasəti” Türkiyənin bu qitədə diplomatik iştirakında mühüm mərhələlər oldu.
Osmanlı imperiyası dövründə və Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl xarici siyasətin əsas sütunlarını Avropa və Asiya ilə əlaqələrin inkişafı təşkil edirdi. Amma Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Osmanlının süqutu və 1923-cü ildə Türkiyə Respublikasının yaradılmasından sonra əksər ölkələr münasibətlərin istiqamətinin dəyişməsinin vacibliyini anladılar.
Bununla da Türkiyə xarici siyasətinin oxunu Afrika qitəsinə yönəltdi və bu qitədə ilk səfirliyini 1925-ci ildə Qahirədə açdı. Bir il sonra, 1926-cı ildə isə Efiopiyanın Addis Abeba şəhərində Cənubi Sahara Afrikasında ilk səfirliyini fəaliyyətə başlatdı.
1950-ci illərdən sonra Afrika ölkələri qərb müstəmləkəçilərindən azad olaraq müstəqillik qazanmağa başlayanda Türkiyənin bu qitədə diplomatik fəaliyyəti artdı. 1954-1994-cü illər arasında Liviya, Mərakeş, Tunis, Sudan, Nigeriya, Seneqal, Keniya, Konqo Demokratik Respublikası, Somali və Cənubi Afrika Respublikasında səfirliklər açaraq Afrikada Türkiyə səfirliklərinin sayını 12-yə çatdırdı. Buna baxmayaraq, XX əsrdə Türkiyənin xüsusən Cənubi Sahara Afrikası ilə əlaqələri məhdud qaldı.
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərlik etdiyi Ədalət və İnkişaf Partiyası 2001-ci ildə quruldu və 2002-ci ildə təkbaşına iqtidara gələrək hökumət qurdu.
Bu partiya Afrikada Türkiyənin yeni xarici siyasətini formalaşdırmaq üçün üç il gözlədi və 2005-ci ildən etibarən Afrikada geniş fəaliyyətə başladı. Elə həmin il Abdulla Gül, Əli Babacan və digərlərinin səyləri ilə Türkiyə Afrika İttifaqına müşahidəçi üzv seçildi ki, bu hadisə Türkiyə-Afrika münasibətlərində mühüm dönüş nöqtəsi oldu.
Ərdoğan 2005-2007-ci illərdə baş nazir olaraq bir neçə Afrika ölkəsinə səfər etdi və 2008-ci ildə Afrika İttifaqı Türkiyəni strateji tərəfdaş kimi qəbul etdi.
Qısa müddət ərzində Türkiyə Fil Dişi Sahili, Anqola, Qana, Madaqaskar, Mali, Mavritius, Uqanda və Kamerunda səfirliklər açdı, ikinci mərhələdə isə Cənubi Sudan, Mavritaniya, Mozambik, Zambiya, Zimbabve, Qambiya, Qabon, Namibiya və Nigerdə səfirliklər qurdu.
Lakin Ərdoğan komandası təkcə bu ölkələrdə səfirlik açmaqla kifayətlənmədi və növbəti mərhələlərdə bu ölkələr də gündəmə gəldi: Cibuti, Çad, Eritreya, Qvineya, Benin, Botsvana, Burkina Faso, Konqo, Ruanda, Burundi, Ekvatorial Qvineya, Syerra Leone, Tanzaniya və s. Beləliklə, qısa müddətdə, 2005-2023-cü illər arasında Afrikanın 54 ölkəsindən 44-də Türkiyə səfirlik açdı ki, bu da Afrikayla xarici əlaqələrin inkişafında misilsiz rekord idi.
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ölkəsinin bu qitədəki səfirliklərinin sayını 50-yə çatdırmaq niyyətində olduğunu bildirib. Başqa sözlə, Türkiyənin Afrikada səfirliklərinin sayı 12-dən 44-ə qalxıb və eyni zamanda Afrika ölkələrinin 38 səfirliyi Ankarada fəaliyyət göstərir.
Türkiyənin Afrikadakı səfirliklərinin sayının artması bu qitə ilə əlaqələrin möhkəmləndirilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Bu artım Türkiyənin Afrikada siyasi, iqtisadi və mədəni nüfuzunu artırmağa yönəlmiş strategiyanın bir hissəsidir.
Türkiyənin Afrikadakı səfirlikləri ilə yanaşı, TİKA (Türkiyə Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi), Yunus Əmrə Türk Dilinin Tədrisi İnstitutu və Maarif Vəqfi kimi qurumlar da bu qitədə fəaliyyətini artırır. Bu institutlar Türkiyənin Afrikada inkişaf və təhsil sahəsində əməkdaşlığını dəstəkləyir.
Afrika Türkiyə üçün niyə vacibdir?
Afrika ölkələri ilə əlaqələrin inkişafı Türkiyə üçün bir neçə səbəbə görə böyük əhəmiyyət daşıyır. Birincisi: Dünya Bankı və BMT-nin müxtəlif qurumlarının məlumatına görə, Afrika sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyatlar və geniş təbii resurslarla Türkiyəyə mühüm iqtisadi imkanlar təqdim edir. Türkiyə şirkətləri Afrika ilə ticarət sazişləri bağlayaraq və sərmayə qoyaraq qitənin təqdim etdiyi imkanlardan istifadə edirlər.
Afrikanın Türkiyə üçün əhəmiyyətinin ikinci səbəbi siyasi və diplomatik ölçüdür. Afrika ilə əlaqələr Türkiyəyə beynəlxalq aləmdə daha fəal iştirak imkanı verir. Afrika qitəsi BMT və digər beynəlxalq təşkilatlarda ciddi səs potensialına malikdir.
Afrika ölkələri ilə dost münasibətləri sayəsində Türkiyə beynəlxalq arenada daha təsirli rol oynayır. Məsələn, Türkiyə 2009-2010-cu illərdə afrikalı dostlarının dəstəyi ilə BMT Təhlükəsizlik Şurasına qeyri-daimi üzv seçilib. Həmin seçkilərdə BMT Baş Məclisində Türkiyə 192 ölkədən 151 səs toplayaraq şuraya daxil olub ki, bu səslərin 51-i Afrika ölkələrinin səsi olub.
Üçüncü məsələ ondan ibarətdir ki, Afrika ilə əlaqələr Türkiyənin humanitar və inkişaf yardımlarında önə çıxmasına imkan verir. Türkiyə Afrikada həyata keçirdiyi humanitar yardımlar və inkişaf layihələri ilə beynəlxalq ictimaiyyətin rəğbətini qazanıb.
Türkiyə Orta Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin tanınmış eksperti və Şimali Afrika məsələləri üzrə analitik Dr. Can Duçi oğlu qeyd edib ki, Türkiyə son iki onillikdə yalnız dövlət və iqtisadi qurumlarla deyil, həm də Afrika elitası və akademik dairələri ilə dərin əlaqələr qurmağa çalışıb.
Afrikanın neft sərvətləri Türkiyə üçün
Türkiyə iqtisadiyyatının ən zəif nöqtəsi və xarici ticarət kəsirinin əsas sabit səbəbi illik 100 milyard dollardan çox vəsait tələb edən neft və qaz idxalı xərcləridir. Belə bir vəziyyətdə Afrikada neft və qaz ehtiyatına malik ölkələrə diqqət yetirmək tamamilə məntiqli görünür.
Çinin Şinhua xəbər agentliyi geniş hesabatında dünyanın böyük güclərinin Afrikanın neft ehtiyatlarına artan marağına toxunaraq yazıb: “Bütün ölkələr Afrikanın neft yataqlarını kəşf etməyə can atır və ehtiyac duyduqları nefti mümkün qədər Qvineya körfəzindən təmin etməyə, ərəb ölkələrindən asılılıqlarını azaltmağa çalışırlar. Afrika çox böyük və geniş neft ehtiyatlarına malikdir.”
Türkiyənin enerji diplomatiyası üzrə ekspertləri yaxşı bilirlər ki, Afrika əslində hansı böyük sərvətə malikdir. Liviya 3 milyard 892 milyon ton neftlə qitənin ən böyük ehtiyatlarına sahibdir.
Liviyadan sonra Nigeriya 3 milyard ton, Əlcəzair isə 1 milyard 236 milyon ton neft ehtiyatı ilə gəlir. Anqola isə 730 milyon ton ehtiyatla dördüncü yeri tutur. Misir, Qabon və Konqo da əhəmiyyətli neft ehtiyatlarına sahibdir. Hətta Afrikanın kiçik ölkələrində belə neft tapılır.
Son iki ildə Mavritaniya sularında 10 milyon ton neft ehtiyatına malik üç yeni neft yatağı kəşf edilib. Çadda neft ehtiyatlarının həcmi isə təxminən 120 milyon ton hesablanır.
Afrika dünya neftinin 12 faizini, dünya üzrə neft və təbii qaz ehtiyatlarının isə 7 faizini təmin edir və yalnız Qvineya körfəzinin ehtiyatları 80 milyard barreldən çoxdur.
2004-cü ildə Qvineya körfəzinə qoyulan investisiyalar 5 milyard dollar olub. Amerikanın Exxon Mobil və Chevron-Texaco, Fransanın Total, İngiltərənin BP, Norveçin Statoil və Norsk Hydro, habelə Niderland-İngiltərə şirkəti Royal Dutch Shell bu körfəzdə fəaliyyət göstərir.
Beləliklə, Türkiyə üçün iş asan deyil və çox güclü rəqiblərlə qarşı-qarşıyadır. Üstəlik, ABŞ şirkətləri Qvineya körfəzinə daha çox maraq göstərir və Texas neft dairələri Konqresə təzyiq edir ki, Qvineya körfəzi ABŞ üçün həyati və strateji maraq zonası elan edilsin. Çünki bu ehtiyatlar Meksika körfəzindəki neft emalı zavodlarına daha yaxındır və Qvineya körfəzindən neftin daşınması Orta Şərqdən iki dəfə tez, hər barel 35 sent daha ucuz başa gəlir.
Məhz buna görə ABŞ-ın neft tələbatının 15 faizini Nigeriya, Anqola və Qabon təmin edir və bu rəqəmin 10 il ərzində 25 faizə çatacağı gözlənilir.
Afrikada Türkiyənin neft sahəsindəki yeganə rəqibi ABŞ deyil; Fransanın neft şirkəti Total da gündə 813 min barel istehsalla qitənin ən böyük istehsalçısıdır. Total 2005-ci ilin iyul ayında Nigeriyada yeni ehtiyatlar kəşf edib və Anqolada iştirakını genişləndirmək üçün geniş proqram hazırlayıb.
Türkiyə, ABŞ, Fransa, İngiltərə və Çin kimi güclü rəqiblərin varlığına baxmayaraq, Afrikanın neft sərvətlərindən faydalanmaq üçün özünə yer tapmağa ümid edir. Çünki bu qitə gündə orta hesabla 10 milyon barel və ya ildə 500 milyon ton neft istehsal etməklə qlobal istehsalın 12 faizini təmin edir. Bu miqdarın üçdə birini özü istehlak edir, qalan üçdə ikisini isə ixrac edir.
Türkiyə Afrikanın böyük neft və qaz sərvətlərindən istifadə etmək üçün qitənin zəngin ölkələrinin qızıl siyahısını xarici siyasətinin əsas istiqaməti kimi seçib. Bu siyahıda Nigeriya, Əlcəzair, Liviya, Anqola, Misir, Qabon, Konqo və Ekvatorial Qvineya xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bundan əlavə, Mozambik, Qana, Tanzaniya və Fil Dişi Sahili ilə qaz və neft əlaqələrinin inkişafı da ikinci mərhələdə nəzərdə tutulur.
Davamı var…