2025-ci ilin iyun ayında dünya İran İslam Respublikası ilə Sionist İsrail rejimi arasında genişmiqyaslı müharibənin başlanmasının şahidi oldu. Bu qarşıdurma təkcə hərbi sahə ilə məhdudlaşmayaraq, siyasi, media və geosiyasi müstəviləri də dəyişməkdədir. Müharibənin başlanğıcında İsrail bir neçə yüksək rütbəli iranlı hərbi komandiri və alimə qarşı gözlənilməz əməliyyat həyata keçirdi. Təl-Əviv bu addımı mühüm uğur kimi dəyərləndirir, bunun İranı psixoloji xaosa sürükləyəcəyini və cavab tədbirlərini gecikdirəcəyini düşünürdü.
Lakin bu fərziyyə ağır bir səhv kimi ortaya çıxdı. İran İslam Respublikası tez bir zamanda toparlanaraq bir neçə gün ərzində Hayfa və Təl-Əviv kimi əsas İsrail şəhərlərinə misilsiz zərbələr endirdi. Strateji infrastrukturun aldığı zərərin miqyası psixoloji və siyasi tarazlığın ciddi şəkildə pozulduğunu göstərdi və toqquşma qaydalarının əsaslı şəkildə dəyişdiyini ortaya qoydu. Münaqişə dərinləşdikcə baş nazir Benyamin Netanyahu ABŞ-ı bu qarşıdurmaya cəlb etmək üçün intensiv cəhdlər göstərdi. Donald Tramp isə əvvəlcə İran itkiləri ilə bağlı xəbərlərə istehza ilə yanaşsa da, tezliklə tonunu dəyişdi və özünü vasitəçi kimi təqdim etməyə başladı. Bu ritorik çevrilmə sülhə olan səmimi istəkdən çox, münaqişənin genişlənən nəticələrindən doğan narahatlığın əlamətidir.
Artıq seçim yalnız İranın qarşısında deyil — bu, tarixin özü tərəfindən cavablandırılmalı olan bir məsələdir.
Tehranın baxış bucağından müharibə sadəcə reaksiya xarakterli bir kampaniya deyil, bölgədə qüvvələr balansını dəyişmək məqsədi daşıyan hesablanmış bir strategiyadır. İranın yanaşması Qərbi Asiyanın təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən müəyyən etməyə yönəlmiş strateji baxışın ifadəsidir. Analitiklər bu sualla üz-üzədirlər: müharibə regional sərhədlər daxilində qalacaqmı, yoxsa qlobal qarşıdurmaya çevriləcək?
Şərq və Qərbdə nüvə güclərinin fərqli mövqeləri yeni qlobal düzənlərin formalaşmaqda olduğunu göstərir. Pakistan, Hindistan, Çin və Rusiya kimi ölkələr bu böhrana öz strateji prizmasından yanaşır.
Bu arada Hörmüz boğazı və Bab əl-Məndəb kimi geosiyasi cəhətdən önəmli boğazların əhəmiyyəti yenidən gündəmə gəlib, onların qlobal ticarət və beynəlxalq sabitlik üçün strateji rolunu bir daha ortaya qoyub. Bu müharibə getdikcə iki fərqli dünya nizamı modelinin qarşıdurması kimi görünür. ABŞ mərkəzli liberal model — müdaxiləçilik, hegemonluq iddiaları və qeyri-bərabər güc strukturları ilə xarakterizə olunan sistem — görünməmiş müqavimətlə üzləşir. Onun yerini isə yüksələn güclərin müdafiə etdiyi çoxqütblü nizam almaqdadır.
Əgər bu an müstəqil dövlətlər və müqavimət hərəkatları tərəfindən ağılla dəyərləndirilərsə, bu, müasir siyasi tarixdə dönüş nöqtəsi ola bilər. Bir zamanlar “tarixin sonu” elan olunan dünya, indi tarixin geri dönüşünə şahidlik edir — və bu dönüş suveren dövlətlərin yenidən fəal mövqeyə çıxması ilə baş verir.
Nəticə etibarilə, imperialist müdaxilələrə qarşı çıxmaq və zorla tətbiq edilmiş qlobal çərçivələri dağıtmaq üçün bu müharibəyə sadəcə lokal bir hadisə kimi yox, beynəlxalq münasibətlərdə dəyişdirici bir mərhələ kimi yanaşmaq lazımdır. Bu gün müqavimət artıq yalnız regional güclərlə məhdudlaşmır — bu, hegemonluğa qarşı çıxan qlobal bir diskursdur. Tabeçiliklə müqavimət arasında seçim indi təkcə İranın qarşısında duran bir məsələ deyil; bu, artıq tarixin həll etməli olduğu bir seçimdir.