İsrailin işğal olunmuş İordan çayının qərb sahilini ilhaq etməsi fələstinlilərin suveren dövlət qurmaq ümidlərini tamamilə puç edib. İndi isə Təl-Əviv və Vaşinqtonun fələstin məsələsini İordaniyanın üzərinə yükləmək planlarına açıq dəstək verdiyi bir vaxtda, Haşimilər Krallığı son onilliklərin ən ciddi sabitlik təhdidi ilə üz-üzədir.
İsraildə ardıcıl olaraq hakimiyyətdə olan hökumətlər – istər Leyboristlər, istər Likud, istərsə də bu günkü ifrat sağçı koalisiyalar – heç vaxt İordan çayının qərb sahilini işğal olunmuş ərazi kimi qəbul etməyiblər. Sionist layihənin kontekstində bu ərazi mübahisəli torpaq deyil, “Yəhuda və Samariya” adlandırılan və “Eretz İsrail” mifologiyasının mərkəzində dayanan ilahi bir haqqdır.
İsrailin bu ərazilərdə mövcudluğu nə hərbi zərurətdən, nə də danışıqlar üçün vasitə kimi nəzərdən keçirilir. Bu, fələstinli suverenliyini tanınacaq bir hüquq yox, dağıdılması lazım olan təhlükə kimi görən müstəmləkəçi düşüncənin təməlidir.
“Sürünən ilhaq”
Bu gün işğal rejimi bu layihənin ən aqressiv mərhələsini susqun və davamlı bir şəkildə həyata keçirdiyi ilhaqla gerçəkləşdirir. Soyqırım Qəzzada davam etdiyi üçün rəsmi elan vermədən, diplomatik fəsadlardan yayınaraq, Təl-Əviv ərazidə faktiki olaraq yeni xəritələr cızır.
Yəhudi məskunlaşmaları rekord sürətlə genişləndirilir, yalnız yəhudi köçkünlər üçün nəzərdə tutulmuş alternativ yollar çəkilir, və Qərb sahilinin 60 faizindən çoxunu təşkil edən “C zonası”nda aparteid sistemi daha da möhkəmləndirilir. 1993-cü il Oslo razılaşmaları ilə təsdiq olunmuş İsrailin hərbi nəzarəti indi bu ərazilərin tam işğalı üçün istifadə olunur.
İşğal rejimi 13 iyun tarixində İrana qarşı hərbi hücumdan istifadə edərək Qərb sahilində nəzarəti daha da gücləndirib – yeni nəzarət məntəqələri qurulub, fələstinli kənd və şəhərlərə giriş bağlanıb, gündəlik reydlər və kütləvi həbslər intensivləşib, 3,2 milyon fələstinlinin gündəlik həyatı ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb. Qaçqın düşərgələrində infrastrukturun sistematik dağıdılması son aylarda azı 40 min fələstinlinin köçkün düşməsinə səbəb olub – müharibə dumanı altında sakit, lakin davam edən etnik təmizləmə.
Bu siyasət 11 mayda İsrail hökumətinin “C zonası”nda genişmiqyaslı torpaq qeydiyyatını başlatmaq qərarı ilə daha da möhkəmlənib. Rəsmi olaraq “Torpaqların Rəsmi Qeydiyyatı Qanunu” adlandırılmasa da, bu proses 2017-ci ildə qəbul edilən və köçkün məntəqələrinin leqallaşdırılmasını və fələstin torpaqlarının rəsmiləşdirilmiş şəkildə mənimsənilməsini təmin edən qanunla eyni məqsədə xidmət edir.
Bu yeni mərhələ işğal rejiminə torpaqları müsadirə etmək və “idarəetmə” bəhanəsi altında işğalı dərinləşdirmək üçün geniş səlahiyyətlər verir.
Eyni zamanda, İsrail rəsmiləri işğal olunmuş Şərqi Qüds yaxınlığındakı uzun müddətdir dayandırılmış E1 məskunlaşma planını yenidən gündəmə gətiriblər. Bu plana 3.412 yeni köçkün mənzilinin tikintisi daxildir. Bu layihə Şərqi Qüdsü Qərb sahilinin qalan hissəsindən ayıracaq və Xan əl-Əhmar kimi bədəvi icmalarının zorla köçürülməsinə səbəb olacaq.
May ayının sonunda isə İsrail Nazirlər Kabineti Qərb sahilində 22 yeni qeyri-qanuni məskunlaşma vahidinin yaradılmasını və bir sıra mövcud köçkün məntəqələrinin geriyə dönük olaraq leqallaşdırılmasını təsdiqləyib. Bu da Qüdsdən İordan vadisinə qədər uzanan aparteid infrastrukturunu möhkəmləndirir.
Plan gizli deyil – xəritəni elə dəyişmək istəyirlər ki, gələcəkdə fələstinli dövlətin qurulması həm coğrafi, həm də siyasi cəhətdən mümkün olmasın. Bu, fələstin suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və dövlət perspektivinin olmadığı bir Qərb sahili yaratmaq planıdır. Bu ssenaridə, İsrail ordusunun nəzarəti altında, yalnız mülki idarəetmə ilə məşğul olan, əslində isə səlahiyyətsiz, torpaqsız və ləyaqətsiz bir Fələstin Muxtariyyəti saxlanılacaq – Potyomkin modeli bir hakimiyyət.
İordaniya təzyiq altında
Baş verən son inkişaflar fonunda, ən çox narahat olan qonşu dövlət məhz İordaniyadır. Haşimilər Krallığı işğal olunmuş İordan çayının qərb sahili ilə dərin tarixi, coğrafi və ictimai bağlara malikdir – xüsusilə 1948–1967-ci illər arasında mövcud olmuş birlik dövrünə görə. Bu tarixi keçmiş Ammanı İordan çayının o tayında baş verən hər bir dəyişikliyə qarşı daha həssas edir.
Lakin narahatlıq doğuran əsas məsələ, İsrailin işğal olunmuş İordan çayının qərb sahili üzərində artan nəzarətinə qarşı İordaniyanın ciddi, açıq və konkret mövqe ortaya qoymamasıdır. Rəsmi bəyanatlar hələ də ümumi diplomatik etirazlarla məhdudlaşır, hər hansı təsirli qarşı tədbir və ya strateji səfərbərlik görünmür.
İordaniya uzun müddətdir ki, fələstinlilər üçün “alternativ vətən” rolunu üzərinə götürmək məcburiyyətində qalmaqdan qorxur. “Alternativ vətən” və konfederasiya kimi ideyalar – yəni fələstin məsələsini İordaniya torpaqlarına köçürmək planları – yeni deyil. Bu ideyalar 1970-ci illərdən bəri zaman-zaman yenidən gündəmə gəlib, lakin bu gün onlar daha sistemli şəkildə, fələstin məsələsini tamamilə ləğv etmək üçün alternativ yol kimi irəli sürülür.
İordaniya əhalisinin yarıdan çoxu fələstinli qaçqınlar və fələstin mənşəli vətəndaşlardır. Onların İordan çayının qərb sahili ilə dərin ailəvi və milli bağları var. İki dövlətli həllin suveren fələstinli alternativ olmadan ləğvi, İordaniyanı demoqrafik təzyiq klapanına çevirə bilər. Bu, yeni fələstinli köç dalğaları, daxili iğtişaşlar və krallıq daxilindəki kövrək balansın dağılması ilə nəticələnə bilər.
İordaniya rəsmiləri dəfələrlə bildiriblər ki, fələstinlilərin məcburi köçürülməsi müharibə aktı kimi qiymətləndiriləcək. Onların bu narahatlığı nəzəri deyil. İsrailli qanunvericilər təkrar-təkrar “İordaniya Fələstindir” planının müxtəlif versiyalarını təbliğ ediblər. Bu plana əsasən, Qərb sahilindəki fələstinlilər ya köçürüləcək, ya da İsrail və Qərb tərəfindən tətbiq olunmuş konfederasiya yolu ilə İordaniyanın nəzarətinə veriləcək – beləliklə, İsrail məsuliyyətdən tamamilə azad olunacaq. “İordaniya–Fələstin konfederasiyası” adlı bu model, İsrailin ərazi nəzarətini tamamlamağından sonra qalan fələstin əhalisinin idarəsini İordaniyaya həvalə etməyi nəzərdə tutur.
İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu strategiyasını aydın şəkildə bəyan edib: fələstinlilər yalnız inzibati səlahiyyət ala bilərlər, torpaq suverenliyi yox. O, nominal “fələstinli idarəetmə” ilə İsrail nəzarətini saxlamağı, fələstinli hakimiyyət modelini isə bu nəzarətə örtük olaraq istifadə etməyi qarşısına məqsəd qoyub.
Netanyahunun Fox News-a verdiyi bir müsahibəsində dediyi sözlər bunu açıq şəkildə göstərir:
“Biz fələstinlilərə torpaq yox, səlahiyyət verməyə çalışırıq.”
Konfederasiya tələsi
Məhz buna görə Amman konfederasiya təklifini strateji tələ kimi qiymətləndirir. Həqiqi mənada müstəqil bir Fələstin dövləti qurulmadan, hər hansı inzibati mexanizm yalnız ilhaq prosesini ört-basdır etmək üçün bir pərdə rolunu oynayır.
Əsas məqsəd – fələstinlilərin idarəsini müvəqqəti olaraq İordaniyaya ötürmək və bu zaman ərzində İsrailin tarixi Fələstində demoqrafik yenidənqurma planını tamamlamaqdır.
Bu planın tərəfdarları hesab edirlər ki, hazırkı regional şərait indiyə qədərki ən əlverişli mərhələyə çatıb. 2017-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Trampın ilk prezidentlik müddətindən başlayaraq, bir neçə Ərəb Liqası ölkəsi İsraillə münasibətləri normallaşdırıb. Bu proses 2020-ci ildə “İbrahim Sazişləri” çərçivəsində sürətlənib – baxmayaraq ki, İsrailin İordaniya ilə 1994-cü ildə imzalanmış Vadi Ərəba sülh razılaşması da daxil olmaqla, bir sıra müqavilələri təkrar-təkrar pozduğu məlumdur. İordaniya, İsraillə münasibətləri rəsmiləşdirən ilk ərəb ölkələrindən biridir.
Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmaqla digər ölkələrin bənzər razılaşmalara yaxın olduğu bildirilir. Keçmiş prezident Bəşər Əsədin devrilməsindən sonra indi sabiq Əl-Qaidə lideri Əhməd əl-Şaraa tərəfindən idarə olunan Suriya da bu “İbrahim İttifaqına” daxil edilməyə hazırlanır.
Bu planın bəzi elementləri artıq 2020-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən irəli sürülmüş “Əsrin razılaşması” adlı planın içində mövcuddur. Eyni zamanda, 2020-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının təklif etdiyi və guya vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın (MbS) dəstəklədiyi “Fələstin Haşimilər Krallığı” təşəbbüsü də bu strategiyanın tərkib hissəsi sayılır.
Diplomatiya buldozerlərin altında basdırılır
Vaşinqtonun siyasi mövqeyinin dəyişməsi ilə, iki dövlətli həllin süqutu ehtimaldan rəsmi siyasətə çevrilib. Donald Tramp açıq şəkildə bəyan edib ki, Fələstin dövlətçiliyi ideyasını tamamilə rədd edir.
Onun rəhbərlik etdiyi ABŞ Dövlət Departamenti iki dövlətli həll prinsipini dəstəkləməkdən imtina edib və 2025-ci ilin fevralında Tramp belə demişdi: “ABŞ Qəzza zolağına nəzarəti ələ alacaq və biz orada işimizi görəcəyik.” O, bu fikri müharibədən sonrakı “Qəzza Rivyerası” planı çərçivəsində səsləndirib.
Hətta 2024-cü ilin iyununda qəbul edilmiş və sabiq prezident Co Baydenin administrasiyası tərəfindən hazırlanan BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2735 saylı qətnaməsi belə indi boş səslənir. Qətnamədə İsrail və Fələstinin sülh şəraitində yan-yana mövcud olduğu iki demokratik dövlətin yaradılması dəstəklənir. Lakin İsrailin davam edən ilhaq siyasəti bu vizyonu qeyri-mümkün edir. Təl-Əviv bu qətnaməni, sionist köçkünlər üçün yollar saldığı torpağın altına basdırır.
İran və İsrail arasında baş verən üç birbaşa hərbi toqquşma zamanı İsrailin müdafiəsinə tələsən İordaniya artıq kənarda deyil – işğalçı rejimin ekspansionist hədəfləri tərəfindən birbaşa təhdid altındadır.
Təl-Əviv fələstin məsələsini silməyə doğru addımlarını sürətləndirərkən, Amman getdikcə daha çox təcrid olunur – Vaşinqtonun biganəliyindən təzyiq görür, İsraillə əlaqələrini dərinləşdirən ərəb ölkələri ilə əhatə olunub və artıq balans görüntüsü belə yaratmayan bir sülh sazişinə bağlı qalıb.
Vaxtilə Vaşinqtonun fələstin işləri üzrə əsas tərəfdaşı olan Fələstin Muxtariyyəti (PA) isə öz mənasızlığı altında çökür. Nə torpağa nəzarət edir, nə real səlahiyyəti var, nə də xalq arasında legitimliyi qalıb. Əgər bu qurum tamamilə dağılarsa, ilk olaraq təsirini hiss edəcək ölkə məhz İordaniya olacaq.
Haşimilər monarxiyası əsl tarixi təhlükə anı ilə qarşı-qarşıyadır. Əgər Amman İsrailin işğalını dolayısı ilə idarə edən bir rejimə çevrilməkdən yayınmaq istəyirsə, uğursuz formullardan qəti şəkildə üz döndərməli və ardıcıl, kollektiv ərəb–fələstin cəbhəsi qurmalıdır.
Əks halda, İordaniya yeni regional nizamın içində həm tampon bölgə, həm də Fələstin dövlətçiliyinin dəfninə bəhanə olacaq günah keçisinə çevrilmək riski ilə üz-üzədir.
Mənbə: The Cradle