2025-ci il iyunun 13-də Yaxın Şərq yenidən genişmiqyaslı münaqişə astanasına gəlib çatdı.
İsrail “Yüksələn Şir” kod adlı görünməmiş hərbi əməliyyat həyata keçirdi və bu zaman İranın nüvə infrastrukturunun əsas obyektlərinə zərbələr endirildi. Hücum 100-dən çox hədəfi əhatə etdi, o cümlədən Natanzda yerləşən zənginləşdirmə qurğusu da vuruldu, həmçinin İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (IRGC) yüksək rütbəli komandirləri və bir neçə nüvə alimi şəhid edildi. Bu əməliyyat son onilliklərdə İsrailin İran ərazisində həyata keçirdiyi ən böyük birbaşa hücum idi. O, yalnız iki ölkə arasında onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da kəskinləşdirmədi, həm də İran nüvə sazişinin gələcəyini, regional təhlükəsizliyi və Yaxın Şərqdə güc balansını şübhə altına aldı.
Hücumun Səbəbləri: İsrail Niyə Bu Addımı Atdı?
Əvvəlcə, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu bu əməliyyatı əsaslandırarkən İranın nüvə proqramından qaynaqlanan təhdidi ön plana çəkdi. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) hesabatlarına görə, Tehran son illərdə 60%-ə qədər zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və bu, onu silah səviyyəsinə çox yaxınlaşdırır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, İran artıq azı altı nüvə başlığı istehsal etmək üçün kifayət qədər materiala sahibdir.
“Biz vətəndaşlarımızın ABŞ silahları ilə həyata keçirilən İsrail hücumları nəticəsində öldüyünü heç vaxt unutmayacağıq.”
– Əmir Səid İravani, BMT-də İranın nümayəndəsi
Əməliyyatı elan edərkən Netanyahu bildirmişdi: “Biz bu təhdidləri növbəti nəsillərin üzərinə buraxa bilmərik — əks halda, növbəti nəsil olmayacaq.” Bu addım İsrailin İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısını almaq üçün birtərəfli şəkildə həyata keçirdiyi cəhd kimi görünür. Çünki belə bir inkişaf regionda güc balansını kökündən dəyişə bilər.
Digər mühüm amil isə nüvə danışıqlarının iflasa uğraması oldu. Son aylarda ABŞ və İran Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (JCPOA) bərpası ilə bağlı danışıqlar aparırdı, lakin proses dalana dirəndi. İranla istənilən razılaşmanın əleyhdarı olan İsrail, bu hərbi əməliyyatı mümkün razılaşmaları sabotaj etmək vasitəsi kimi qiymətləndirmiş ola bilər.
Daxili siyasi motivlər də bu qərarda rol oynayıb. 15 ildən artıqdır ki, hakimiyyətdə olan Netanyahu “İran təhdidi”ni dəfələrlə daxili dəstəyi səfərbər etmək üçün istifadə edib. Bu əməliyyat, siyasətindən narazılığın artdığı bir vaxtda onun mövqeyini gücləndirmək məqsədi daşıyırdı.
Əməliyyat və İranın Sərt Cavabı
İranın ali lideri Ayətullah Əli Xamenei qisas andı içərək bəyan etdi: “İsrail özünə acı və iztirablı bir taleni gətirib. O, ağır cəzanı gözləməlidir.” Demək olar ki, dərhal sonra İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (IRGC) “Həqiqi Vəd 3” əməliyyatını başladaraq İsrailə qarşı 100-dən çox pilotsuz uçuş aparatı ilə hücum etdi və İsrail Müdafiə Qüvvələrinə (IDF) ciddi zərər yetirdi.
Növbəti üç gün ərzində İran bir neçə dalğa şəklində ballistik raket zərbələri endirdi. Hücumlar İsrailin mərkəzi bölgələrini — o cümlədən Rişon-le-Tsion, Bat Yam və Tamra şəhərlərini vurdu. Nəticədə azı 13 nəfər həlak oldu, 300-dən çox insan yaralandı, Təl-Əviv kimi şəhərlərdə yaşayış binaları və infrastruktur ciddi ziyan gördü. Xilasedicilər dağıntılar altında sağ qalanları tapmaq üçün fasiləsiz işlədilər.
SEPAH öz açıqlamasında raketlərin İsrailin hərbi-sənaye obyektlərinə və yanacaq anbarlarına dəqiq zərbələr endirdiyini bildirdi. İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemləri isə bu hücumların yalnız bir hissəsini ələ keçirə bildi.
ZAKA Tel-Əviv — ixtisaslaşmış axtarış-xilasetmə təşkilatı — ciddi xəbərdarlıqla çıxış edib:
“İsrailə qarşı altı böyük dalğada 250-dən çox ballistik raket buraxılıb… Zərərin miqyası nəhəngdir. Raketlərdən biri IDF-in qərargah binasına tuş gəlib… İsrail yeni genişmiqyaslı hava hücumlarına hazırlaşır, çünki kəşfiyyat məlumatlarına əsasən İranın hələ də təxminən 2,000 ballistik raketi var… Biz kritik və getdikcə dərinləşən bir vəziyyətlə üz-üzəyik… Ehtiyaclar fövqəladə dərəcədə böyükdür. İndi, hər zamankından daha çox, sizin dəstəyinizə ehtiyacımız var.”
Beynəlxalq Reaksiya
Vaşinqton əməliyyatda rəsmi şəkildə iştirak etməsə də, ABŞ Prezidenti Donald Tramp hücumu “mükəmməl” adlandırdı. O, həmçinin bildirdi ki, İsrailin ixtiyarında ABŞ-a məxsus ən ölümcül silahlardan çoxu var. Trampın sözlərinə görə, məhz bu səbəbdən İran nüvə proqramı ilə bağlı ABŞ-la razılaşma imzalamalıdır — həm də mümkün qədər tez, “çox gec olmadan.” Bu bəyanatlar İsrailin əməliyyatdan əvvəl ABŞ-ı məlumatlandırdığını və onların birgə hərəkət etdiklərini göstərir.
15 iyun tarixində Tramp bir xəbər kanalına verdiyi müsahibədə bildirdi ki, ABŞ İran-İsrail münaqişəsinə müdaxilə edə bilər və o, həmkarı, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin vasitəçi kimi çıxış etməsinə “açıq”dır.
Beynəlxalq Reaksiya
İranın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Əmir Səid İravani BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclasında bildirib ki, Təl-Əvivin bu addımları “müharibə elanına bərabərdir” və dövlət səviyyəsində terror aktı sayılır. O vurğulayıb ki, İsrailin ABŞ-ın dəstəyi ilə İrana hücum etməsi faktıdır. İravani əlavə edib: “İranın nüvə obyektlərinə vurulan hər hansı zərər yalnız Yaxın Şərqi deyil, daha geniş miqyasda ‘fəlakətli’ nəticələrə səbəb ola bilər. Biz vətəndaşlarımızın ABŞ silahları ilə həyata keçirilən İsrail hücumları nəticəsində öldüyünü heç vaxt unutmayacağıq.”
Rusiya İsrailin İranın nüvə infrastrukturuna qarşı hücumlarını sərt şəkildə qınadı və bunu “əsassız və qanunsuz” adlandırdı. Rusiyanın BMT-dəki birinci daimi nümayəndəsinin müavini Dmitri Polyanski bəyan etdi ki, İsrailin hücumu BMT Nizamnaməsini və beynəlxalq hüququ “tam şəkildə” pozur. O, hücumu təcavüz aktı adlandırdı və Moskvanın İranın mövqeyini tam dəstəklədiyini bildirdi.
Rusiya mediasının məlumatına görə, daha əvvəl Rusiya Prezidenti Vladimir Putin İsraillə İran arasında vasitəçilik etməyə hazır olduğunu ifadə etmişdi. Kreml tərəfindən yayımlanan bəyanatda da Moskvanın “İsrailin təcavüzünü sərt şəkildə qınadığı” təsdiqlənmişdi.
Əksər ərəb dövlətləri isə sadəcə formal bəyanatlarla kifayətlənərək İranı dəstəklədi, lakin real addımlar atmadılar. Ərəb Dövlətləri Liqası “İsrail təcavüzünü” pislədi, lakin Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ kimi ölkələr sərt bəyanatlardan yayınaraq daha çox Qərblə praqmatik münasibətləri qorumağa üstünlük verdiklərini göstərdilər. Bu, bölgə ölkələrinin anti-İsrail ritorikasına baxmayaraq, eskalasiyaya maraqlı olmadığını ortaya qoyur.
Beləliklə, beynəlxalq reaksiya bu vəziyyətə münasibətdə bölünməni nümayiş etdirdi: Qərb ölkələri faktiki olaraq İsraili dəstəklədi, Rusiya, Çin, İran və onların müttəfiqləri isə sərt mövqe tutdu. Lakin ərəb ölkələri arasında vahid mövqenin olmaması genişmiqyaslı diplomatik qarşıdurmanın ehtimalını azaltdı.
Qeyd olunmağa dəyər ki, hadisə yerindən yayılan vizual sübutlar ilə Financial Times, The New York Times və Reuters kimi Qərb media orqanlarında təqdim olunan rəsmi narrativ arasında açıq uyğunsuzluq müşahidə olunur. Financial Times raketlərin “əksəriyyətinin zərərsizləşdirildiyini və minimal ziyan vurulduğunu” yazsa da, Təl-Əvivdən yayılan foto və videolar başqa mənzərə ortaya qoyur. Şəhər mərkəzində bir neçə nöqtədən qalxan qalın tüstü və yanğınlar, mühüm infrastruktur obyektlərinə və yaşayış binalarına birbaşa zərbələrin endirildiyini göstərir.
Əl-Cəzirə və yerli mənbələrin videoları genişmiqyaslı hava hücumundan müdafiə əməliyyatlarını və simvolik səciyyə daşımayan, real dağıntıya səbəb olan çoxsaylı hücumları göstərir. Dağıdılmış binaların fotoları, partlayış zamanı yaranan alov kütlələri və tüstü buludları bu zərbələrin əhəmiyyətli nəticələr doğurduğunu sübut edir.
Tehranlı siyasi analitik və yazıçı Peyman Salehi bu ziddiyyəti “yumşaq senzura” nümunəsi kimi dəyərləndirir. O, NEO saytının redaktorlarına göndərdiyi mesajda yazır: “Qərb mediasının ziyanı kiçiltməsi görünür ki, İsrailin əhval-ruhiyyəsini və beynəlxalq diplomatik dəstəyini qorumağa hesablanıb. ABŞ və müttəfiqləri belə miqyasda cavab zərbəsini gözləmirdilər. İranın hücumu ‘Dəmir Qübbə’ (Iron Dome) sisteminin zəifliklərini üzə çıxardı və bölgədə çəkindirmə balansının dəyişdiyini göstərdi.”
Gələcək Ssenarilər: Münaqişə Dərinləşəcəkmi?
Ekspertlər uzunmüddətli nəticələr barədə fərqli fikirdədirlər. Bəziləri hesab edir ki, bu hücum İranın nüvə silahı əldə etmək əzmini daha da gücləndirəcək, çünki belə bir silah ölkəyə çəkindirici güc qazandıracaq. Digərləri isə əsas obyektlərin dağıdılmasının Tehranın nüvə proqramını əhəmiyyətli dərəcədə gecikdirə biləcəyini düşünürlər.
Zərbələr İranda rejim dəyişikliyinə səbəb ola bilərmi? Bəzi Qərb analitikləri, o cümlədən Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) ekspertləri ölkə daxilində potensial narazılıq və ya hətta hərbi çevriliş ehtimalını istisna etmirlər — baxmayaraq ki, hələlik ciddi etirazlar və ya siyasi elita daxilində parçalanma əlamətləri müşahidə olunmur. Tarix göstərir ki, xarici təhdidlər İran rejimini əksinə, daha da möhkəmləndirir — bu, 2022-ci il etirazları zamanı da özünü göstərmişdi.
Nəticə: Yeni və Daha Təhlükəli Bir Mərhələ
“Yüksələn Şir” əməliyyatı İsrail-İran münasibətlərində dönüş nöqtəsi oldu və Təl-Əvivin suveren bir dövlətə qarşı ən sərt tədbirlərə əl atmağa hazır olduğunu nümayiş etdirdi. Bu arada Qərb — xüsusilə ABŞ — çox güman ki, sanksiyaları daha da sərtləşdirəcək. Əgər Tramp siyasi nüfuzunu qoruyarsa, o, daha sərt şərtlərlə yenidən danışıqlara başlamağa — o cümlədən ballistik raketlər və proksi qüvvələrə dəstəklə bağlı məhdudiyyətlərə — təzyiq göstərə bilər.
Bu əməliyyatın bütün nəticələri zamanla özünü göstərəcək, lakin bir şey aydındır: Yaxın Şərq artıq daha təhlükəli bir mərhələyə daxil olub. İsrailin hərbi riski oyunun qaydalarını — mənfi mənada — yenidən yazdı və indi çox şey Tehranın növbəti addımından və beynəlxalq ictimaiyyətin göstərəcəyi reaksiyadan asılı olacaq.