Əsəd sonrası Suriyada, Dürzilərin üstünlük təşkil etdiyi Suveyda, Fars körfəzi ilə Aralıq dənizini birləşdirən quru yollar uğrunda gedən regional mübarizənin mərkəzinə çevrilib.
Keçmiş Suriya prezidenti Bəşər Əsədin devrilməsindən və Türkiyənin dəstəyi ilə Əhməd əl-Şaraa (Əbu Məhəmməd əl-Culani) Dəməşqdə hakimiyyətə gəldikdən sonra Suriya “Müqavimət oxu”nun ayrılmaz tərkib hissəsindən rəqib regional layihələr arasında mübahisəli əraziyə çevrilib.
İki rəqib vizyon meydana çıxıb: Türkiyənin “İnkişaf Yolu” – Bəsrəni Türkiyəyə, oradan da Avropaya bağlayacaq nəqliyyat dəhlizi; və İsrailin “Sülh Xətti”, hansı ki, Fars körfəzini İordaniya və işğal altındakı Hayfa limanı vasitəsilə Aralıq dənizinə bağlamağı hədəfləyir.
Hindistan–Orta Şərq–Avropa İqtisadi Dəhlizi (IMEC) xəritəsi — Hindistanı, Qərbi Asiyanı və Avropanı birləşdirməyi hədəfləyən planlaşdırılan layihənin xəritəsi.
Suriyanın cənub qapısı uğrunda regional savaş
Bu infrastruktur dəhlizləri sadəcə iqtisadi təşəbbüslər deyil – bunlar yeni regional nizamın döyüş meydanlarıdır. Uzun illər periferik sayılan Suveyda indi logistika savaşı çərçivəsində strateji qaynar nöqtəyə çevrilib. Bu Dürzi əhalili vilayət ticarət və nəqliyyat yolları uğrunda regional qarşıdurmanın qapısına çevrilir. Bu planların Livana qədər uzanması nəzərdə tutulur.
Suveydanın strateji əhəmiyyəti onun bu rəqib layihələrin kəsişməsində yerləşməsindədir. Vilayət ya Ankaranın quru ambisiyaları üçün əsas arteriyaya çevrilə, ya da Təl-Əvivin Türkiyə və İran üzərindən keçmədən Aralıq dənizinə çıxış planlarını boğa biləcək dar boğaz rolunu oynaya bilər.
Beləliklə, Suveyda artıq yerli bir qarşıdurma səbəbilə deyil, yolların sərhədə, boru xətlərinin isə cəbhəyə çevrildiyi regional dəmiryolu savaşında açar mövqedə olduğuna görə əsas cəbhəyə çevrilib.
Bu zaman Suveydanın Dürzi dini liderliyi sərt bəyanat yayaraq bölgələrinin xarici layihələrə körpü kimi istifadə edilməsinə qarşı çıxıb: “Suveydanın tapdanmasına ümid edənlər uduzacaq. Dağın taleyi dağın özündə həll olunacaq.”
Ağsaqqallar Suveydanın coğrafi mövqeyini vurğulayaraq İordaniya və Suriyanın şimalındakı SDQ-nin nəzarətində olan ərazilərlə quru dəhlizlərinin açılmasını tələb ediblər.
Geoiqtisadiyyat siyasi savaş aləti kimi
Türkiyə ilə İsrailin cənub Suriya üzərindən keçən dəmiryolu dəhlizi uğrunda rəqabəti fonunda Səudiyyə Ərəbistanının NEOM layihəsi və BƏƏ-nin Al-Ain 2030 proqramı da bölgənin geosiyasi düzənini dəyişən üçüncü aktor kimi önə çıxır.
NEOM layihəsi şimal-qərbi Səudiyyə Ərəbistanını qlobal iqtisadi və logistika mərkəzinə çevirmək, dəmiryolları və nəqliyyat xətləri vasitəsilə Ərəbistan yarımadasının mərkəzindən Qırmızı dənizə çıxış təmin etmək məqsədi daşıyır.
Bu istiqamətdə İsrailin planları NEOM-un Qırmızı dəniz limanlarına əsaslanan dəmiryolu xəttini Eylatdan Akabaya, oradan da cənub Suriya üzərindən Beyrut və ya Tripoliyə uzatmaqdır.
Bu konfiqurasiyada İsrail dəhlizi NEOM-un limanlarını quru bağlantısı ilə tamamlayır və eyni zamanda Riyadın Hörmüz boğazını kənar keçərək Körfəzdən Aralıq dənizinə birbaşa çıxış strategiyasına xidmət edir.
Bu kontekstdə Suveyda Qırmızı dənizlə Livan arasında – İordaniya və Suriya üzərindən keçən marşrutda – əvəzsiz strateji keçid nöqtəsinə çevrilir.
İsrail rəsmiləri və mediası bu dəhlizi bəzən “Davud Dəhlizi” adlandırır – bu, İsrailin regiondakı rolunu infrastruktur vasitəsilə yenidən dizayn etmək cəhdidir və məskunlaşdırma siyasətini logistika ilə birləşdirir.
Davud Dəhlizi xəritəsi — İsraili Suriyanın və İraqın kürdlərin nəzarətində olan əraziləri ilə birləşdirməyi hədəfləyən planlaşdırılan layihənin xəritəsi.
Yəni, NEOM-un dəniz-quru oxu kimi yüksəlişi Akaba–Suveyda xəttinin geosiyasi əhəmiyyətini artırır. Təl-Əviv üçün Türkiyənin Suriyaya doğru genişlənməsi bu layihələrə varlıq təhdididir. Ankara üçün isə Suveydanın ələ keçirilməsi Şərqi Aralıq bölgəsində təsir gücünü artırmaq üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Köhnə-yeni Katz layihəsi
2018-ci ilin noyabrında, o zamankı İsrailin nəqliyyat naziri və hazırkı müdafiə naziri İsrael Katz Oman şəhərində keçirilən beynəlxalq nəqliyyat konfransında “Sülh Dəmir Yolu” layihəsini təqdim etmişdi. Bu layihə Fars körfəzi ölkələrini İordaniya üzərindən İsraillə birləşdirməklə iqtisadi inteqrasiyanı və Aralıq dənizi limanlarına çıxışı təşviq etmək məqsədi daşıyırdı.
Katz konfransa İsrail baş naziri Netanyahu ilə Oman sultanı Qabus arasında baş tutmuş sürpriz görüşdən cəmi iki həftə sonra qatılmışdı. O, layihəni Hayfa limanını İordaniya paytaxtı Amman vasitəsilə körfəz şəhərləri ilə birləşdirəcək böyük infrastruktur təşəbbüsü kimi təqdim etdi. Layihə fələstinliləri də Hayfa limanı ilə birləşdirərək ticarət imkanlarına qoşmağı nəzərdə tuturdu.
Katz konfransda demişdi:
“Bu layihə sadəcə nəqliyyat körpüsü deyil, region xalqları arasında sülh və iqtisadiyyat körpüsüdür. Məqsədimiz daha sürətli, daha ucuz və təhlükəsiz nəqliyyat marşrutu yaradaraq iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq üçün yeni üfüqlər açmaqdır.”
O, əlavə etmişdi:
“Sülh Dəmir Yolu layihəsi Hörmüz boğazı və Bab əl-Məndəbdəki təhlükə risklərini aradan qaldıracaq və Körfəzlə Avropa arasında əmtəə daşımaları üçün həyati alternativlər yaradacaq.”
Layihə həmçinin İordaniyada, o cümlədən İrbid şəhərində müasir logistika mərkəzlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Katz fələstinlilərlə bağlı da qeyd edib: “Fələstinliləri Hayfa limanına birləşdirməklə onlara qlobal ticarətdə iştirak imkanı veririk. Bu, onlara iqtisadi və sosial faydalar gətirəcək.”
İordaniya və işğal altındakı Fələstinin layihəyə daxil edilməsi iqtisadi “şirnikləndirmə” kimi göstərilsə də, əsl məqsəd infrastruktur vasitəsilə regional hegemonluq əldə etmək idi.
Katzın açıqlamaları “sülh və inkişaf” dili ilə örtülsə də, mahiyyətində məqsəd aydın idi: İsrailin bölgədəki rolunu normallaşdırmaq və İranla Türkiyəni prosesdən kənarda saxlamaq.
Layihəyə rəsmi münasibət bildirməyən bəzi ərəb ölkələrinə baxmayaraq, təşəbbüs ABŞ-ın açıq dəstəyini qazanmışdı. ABŞ-ın o dövrdəki xüsusi elçisi Jason Greenblatt layihəni “Əsrin Razılaşması”nın bir hissəsi və regional sülh üçün vacib element kimi qiymətləndirmişdi.
Suveyda döyüş meydanına çevrilir
Şaraa Suveydaya yönəlməzdən əvvəl sahil bölgəsində – o cümlədən Ələvi icmalarına qarşı qətliamlar həyata keçirməklə – Türkiyənin dəstəklədiyi qüvvələrin hökmranlığına yer açan amansız kampaniyalara rəhbərlik edib. Bu əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra diqqət cənuba, Dürzilərin dayağı sayılan Suveydaya yönəldi.
Əsəd sonrası yaranmış boşluqda Şaraa Suveydanı həm hakimiyyətini möhkəmləndirmək, həm də Türkiyənin layihəsini irəli aparmaq üçün əsas bazaya çevirdi – məqsəd Suriya cənub sərhəd keçidlərini təmin etmək, strateji dərinlik yaratmaq və Livanla İordaniyaya doğru təsir imkanlarını genişləndirmək idi.
Türkiyə bu kursu birbaşa və dolayı yollarla, xüsusilə də Həyat Təhrir əl-Şam (HTŞ) kimi özünə yaxın silahlı qruplarla bağladığı razılaşmalar vasitəsilə dəstəklədi. HTŞ bu gün İdlibdən Hama çöllərinə qədər olan ərazilərdə – səhradan Suveydaya aparan yolların kəsişdiyi bölgələrdə – əsas idarəedici qüvvəyə çevrilib.
Ankaranın ambisiyaları Livana, xüsusilə də Tripoli şəhərinə və ətrafına qədər uzanır. Türkiyə bu bölgədə qurumlar, assosiasiyalar və yeni vətəndaşlıq verilmiş şəxslər vasitəsilə sosial, siyasi və iqtisadi təsir şəbəkələri formalaşdırıb.
Türkiyənin Beyrut limanına alternativ olaraq inkişaf etdirmək istədiyi Tripoli limanı bu regional nəqliyyat xəttində əsas stansiyalardan biri kimi nəzərdə tutulur.
Şaraa bu planı qismən Bakıda – Türkiyənin qeyri-rəsmi vasitəçiliyi ilə suriyalı və israilli fiqurlar arasında əldə edilmiş gizli razılaşmalara əsaslandırıb. Bu anlaşmalar onun cənuba doğru genişlənməsinə dolayısı ilə razılıq kimi şərh olunub – şərt kimi isə İran təsirinin geri qayıtmasının qarşısının alınması və Türkiyənin İsrailin təhlükəsizliyini təhdid etməyəcəyi zəmanəti irəli sürülüb.
Lakin bu iddia İsrailin “qırmızı xəttini” keçdi. Netanyahu Suriyada “yeni bir cənub Livanı”nın yaranacağı barədə xəbərdarlıq etdi. Katz isə bəyan etdi: “Dürzilər bizim qardaşlarımızdır və biz onları bu genişlənmə qarşısında tək qoymayacağıq.” Ardınca İsrail qırıcıları Dəməşqi və Şaraa ilə müttəfiq qüvvələrin cənuba irəliləyən hissələrini hədəfə aldı.
Bu vaxt Ankara da öz “qırmızı xəttini” açıq şəkildə yenidən bəyan etdi. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan 17 iyulda keçirilən Nazirlər Kabineti iclasından sonra bildirdi:
“Biz dünən Suriyanın parçalanmasına razı olmadıq, bu gün də olmayacağıq, sabah isə qətiyyən olmayacağıq. İsrailin ipindən asılı olaraq quyuya enənlər nə qədər böyük səhv etdiklərini tezliklə anlayacaqlar.”
Əslində, Türkiyə ilə İsrail arasında açıq qarşıdurma yoxdur. Daha çox ortaq bir qənimət bölgüsü var: hər biri öz dəhliz layihəsini irəli aparır, qarşıdurmanı isə dolayı yollarla və vasitəçilər üzərindən idarə edirlər.
Tərəvəz maşını insidenti
Suveydada baş verən təhlükəsizlik partlayışı açıq siyasi qərarın nəticəsi deyildi. Hər şey ilk baxışdan əhəmiyyətsiz görünən bir hadisə ilə başladı: nəzarət-buraxılış məntəqəsində bir tərəvəz yük maşınının yükü üzərində mübahisə baş verdi. Kəşfiyyat məlumatları sonradan göstərdi ki, bu hadisə yerli Dürzi qrupları, Şaraanın HTŞ-yə əsaslanan fraksiyaları və dolayı Türkiyə dəstəyi ilə əraziyə qeyri-rəsmi şəkildə yenidən yerləşdirilmiş silahlı dəstələr arasında geniş qarşıdurmanın fitilini yandırıb.
Hadisə qısa müddətdə açıq döyüşə çevrildi – İsrailə məxsus kəşfiyyat dronları, yerli zirehli texnika və müxtəlif bayraqlar altında döyüşən silahlı qruplar qarşı-qarşıya gəldi. Bəziləri Ankaraya yaxın, bəziləri isə son vaxtlar yenidən aktivləşdirilmiş ekstremist qruplarla əlaqəli idi. Cəmi bir həftə ərzində 700-dən çox insan həlak oldu.
Vaşinqton izləyir, tənzimləyir, amma qərar vermir
ABŞ bu mənzərədən kənarda deyildi. Vaşinqton Şaraanın hakimiyyətə gəlməsini bir neçə dəfə müsbət qarşılamış, onu əvvəlki hökumətlə müqayisədə daha məqbul fiqur kimi görmüşdü. Lakin ABŞ ona cənuba doğru hərəkət etmək üçün sərbəst mandat vermədi.
ABŞ-ın Suriya üzrə nümayəndəsi Tom Barrett açıq şəkildə bəyan etdi ki, Vaşinqton Suriyanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, lakin eyni zamanda bölgədə sabitliyi təhdid edən birtərəfli addımlara qarşı xəbərdarlıq edir.
Əslində Vaşinqtonun rolu genişlənib – lakin daha çox müşahidəçi qismində. Bu passivlik regionda Türkiyə və İsrail kimi güclərə Suriyanın dağılmış coğrafiyasında yeni təsir xəritələri çəkmək üçün geniş meydan açıb.
Vaşinqton tempin tənzimlənməsində maraqlıdır, lakin həlledici qərar verməyə hazır deyil. ABŞ nə Türkiyə, nə də İsraillə açıq qarşıdurma istəmir, eyni zamanda Türkiyənin yoxlanılmamış şəkildə genişlənməsinə də göz yummur.
Layihələr savaşı
Suveyda uğrunda döyüş əslində nə məzhəbçilik, nə də idarəetmə uğrundadır. Bu, biri Türkiyəyə, digəri İsrailə məxsus olan iki infrastruktur vizyonu arasındakı müharibədir. Hər iki layihə Əsəd sonrası Suriyada ticarət, enerji və təsir marşrutlarını müəyyən etməyə çalışır.
Şaraa – keçmişdə Əl-Qaidə və İŞİD-lə əlaqəli biri olsa da – indi Türkiyənin maraqlarını təmsil edən bir fiqura çevrilib. Lakin onun arxasında real ittifaqlar və daxili legitimlik olmadığından İsrailin tam qarşıdurması ilə üzləşir.
Suveyda döyüşü Əsəd sonrası dövr üçün ilk ciddi sınaqdır. Onun nəticəsi təkcə Suriyanın gələcək sərhədlərini deyil, regionun nəqliyyat və enerji xəritəsini müəyyən edəcək. Həm də qərar veriləcək: yeni Suriya Türkiyənin “İnkişaf Yolu” iləmi, yoxsa İsrailin “Sülh Xətti” iləmi irəliləyəcək?
Mənbə: The Cradle