Suriyanın yeni hakimiyyəti sahil bölgəsini müharibə və yanğınlardan istifadə edərək yenidən formalaşdırmağa çalışdığı bir vaxtda, qəsdən törədilmiş yanğınlar və məcburi köçürmələr Ələvilərin ata-baba torpaqlarından silinməsi təhlükəsini yaradıb.
Hakimiyyətdə olduğu cəmi dörd ay olmamış Suriyanın keçid hökuməti artan təzyiqlərlə üzləşir — hər bir təbii və ya təhlükəsizliklə bağlı böhran onun idarəetmə qabiliyyətinə və nəzarəti saxlamaq imkanına şübhə doğurur.
Son günlərdə Lataqiyənin şimalını bürüyən meşə yanğınları mövsümi təsadüf deyildi. Onlar məzhəb zorakılığı kəskinləşdiyi və dövlətin bu işdə əli olduğu şübhələri artdığı bir vaxtda baş verdi.
Təmizləmənin arxasındakı alov
Suriyada heç vaxt silahlı bir qrup təbii fəlakətə görə məsuliyyəti üzərinə götürməmişdi. Bu, Saraya Ənsar əs-Sünnə qrupunun Qəstal Maaf bölgəsində baş vermiş yanğınlara görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi ilə dəyişdi. Qrup açıq şəkildə bildirdi ki, bu qəsdən törədilmiş yanğınlar “odun digər bölgələrə yayılmasına, Nusayrilərin [Ələvilərin] evlərini tərk etməyə məcbur edilməsinə və bir neçə nəfərin boğularaq ölməsinə səbəb oldu.”
Bu bəyanat yanğınların başlanmasından cəmi üç gün sonra yayımlandı və iyunun 22-də Dəməşqin Duvayla məhəlləsində yerləşən Mar İlyas kilsəsində baş verən partlayışa görə məsuliyyəti öz üzərinə götürən həmin qrupun açıqlamasından bir neçə həftə sonraya təsadüf edirdi.
Həmin hücum Daxili İşlər Nazirliyi ilə Saraya Ənsar əs-Sünnə arasında nadir bir ictimai qarşıdurmaya səbəb olmuşdu. Nazirlik hücumda İŞİD-i ittiham etmiş və bir şəbəkənin tutulduğunu elan etmişdi, lakin qrup başqa bir şəxsi — Məhəmməd Zeyn əl-Abidin Əbu Usmanı günahlandırmışdı.
Qrup bu versiyanı dəstəkləyən etirafları yayımlayacağını vəd etsə də, nazirlik bu məsələdə səssizliyini qoruyub saxlayıb.
Əl-Qaidənin sabiq komandiri və Nüsrə Cəbhəsinin təsisçilərindən olan, hazırda isə daxili işlər naziri vəzifəsində çalışan Ənəs Xəttab yanğın bölgəsinə səfəri zamanı ziddiyyətləri daha da artırdı. O, “yanğının qəsdən törədildiyinə dair heç bir dəlil olmadığını” iddia etdi — halbuki nazirlik şübhəlilərlə bağlı istintaq aparırdı.
Xəttabın Saraya Ənsar əs-Sünnənin adını belə çəkməkdən imtina etməsi göstərir ki, Dəməşq hələ də bu qrupu “xəyali” sayır — bu mövqe nazirlik sözçüsü Nurəddin əl-Babanın kilsə partlayışından sonrakı mətbuat konfransında onu “təsəvvüri” adlandırması ilə daha da möhkəmlənib.
Eyni zamanda, bəzi Ələvilər hesab edirlər ki, daxili işlər naziri Xəttab bu qrupu məhz Ələvilərə, xristianlara və digər azlıqlara qarşı hücumlar həyata keçirmək üçün istifadə edir, lakin məsuliyyətdən yayına bilmək üçün onu tanımır.
Koordinasiyalı xaos və məcburi köçürmə
Lataqiyənin sahil arxası bölgələrində qorxu artıq yüksək idi. Bir çox kəndlər mart ayında baş vermiş təhlükəsizlik reydləri və məzhəb qırğınlarından sonra hələ də özünə gələ bilməmişdi — geridə qalmış yandırılmış evlər və rəsmi kanallarda demək olar ki, qeyd olunmayan kütləvi məzarlıqlar var.
Cəmi bir neçə ay əvvəl bölgə üzrə qanlı toqquşmalar 2,000 nəfərin həyatına son qoymuşdu. Əsasən Ələvi icmasından olan yerli əhali bu hadisələri yeni rejimin həyata keçirdiyi sistematik təmizləmənin zirvə nöqtəsi kimi görürdü. Hədəfli qətllər, adam oğurluqları və zorakılıq dalğası bu icmaları dərin yaralarla baş-başa qoymuşdu.
Yanğınlar başlamazdan cəmi bir neçə gün əvvəl, üzüm yarpağı yığan iki qardaşın qətlə yetirilməsi və bir qızın oğurlanması Cəblə ətrafındakı Əl-Burcan və Beyt Yaşut bölgələrində genişmiqyaslı etirazlara səbəb olmuşdu.
Bu etirazlar, diasporadan olan səslərlə gücləndirilərək, demək olar ki, yanğınların ilk baş verdiyi saatlarla üst-üstə düşmüş və geniş şübhələr doğurmuşdu ki, yanğınlar sadəcə diqqəti yayındırmaq və ya duman örtüyü yaratmaq məqsədi daşıyır. Həmin gün Lataqiyə əyalətinin meşələrində baş verən yanğınlar artıq medianın diqqətini çəkirdi.
Ən intensiv və dağıdıcı olan Qəstal Maaf yanğını Saraya Ənsar əs-Sünnə tərəfindən açıq şəkildə üstlənilmişdi. Qrup Ələviləri köç etməyə məcbur etmək niyyətində olduğunu bəyan etsə də, yanan bəzi kəndlərdə əhəmiyyətli sayda sünni türkmən əhali də yaşayırdı. Daha sonra qrup qeyri-müəyyən bir açıqlama verdi: “Sünni kəndlərinin yandırılması Nusayri qruplarının işidir və bu, davam edən və şiddətlənən münaqişə kontekstində baş verir.”
Yerli mənbələr “The Cradle”ə bildiriblər ki, yanğınlar geniş meşə və əkin sahələrini məhv edib və bütünlüklə kəndlərin köçürülməsinə səbəb olub. Hökumət bunu təkzib etsə də, az adam bu yanğınların təsadüfi olduğuna inanır.
Dəməşqin inkar və aldatma siyasəti
Təhlükə ilə üzləşmək əvəzinə, Suriya Daxili İşlər Nazirliyi yanğınların arxasında insan faktoru olduğunu kiçik göstərməyə çalışdı. Müşahidəçilər bildirirlər ki, bu, Saraya Ənsar əs-Sünnə qrupunun məsuliyyəti öz üzərinə götürməsini təsdiqləməmək və məzhəb gərginliyini qızışdırmamaq üçün qəsdən seçilmiş yanaşmadır.
Lakin bəzi Ələvilər Əhməd Şaraa hökumətini yanğını demoqrafik mühəndislik alətinə çevirməkdə ittiham edirlər. Onlar təhlükəsizlik qüvvələrinin, sünni bədəvi dəstələrinin və hətta Türkiyə nömrəli avtomobillərin Ələvi torpaqlarını yandırmasını əks etdirən yayılan videolara işarə edirlər.
Bir Ələvi mənbə “The Cradle”ə belə izah edir:
“Ələvilər torpaqlarına və əmək bazarına bağlıdırlar, amma Şaraa sahil bölgəsində demoqrafik dəyişiklik yaratmağa çalışır. Onun məqsədi Ələviləri boğmaq, öldürmək və ya ölkədən qaçmağa, yaxud da davam edən qətl, oğurluq və yandırma hallarının içində yaşamağa məcbur etməkdir. Məqsəd açıqdır: köçürmə və yaşayış mənbələrinin tamamilə məhv edilməsi.”
Mənbə əlavə edir ki, 9 iyulda Lataqiyənin Əl-Həffə şəhərində kiçik bir yanğın baş verib.
Yanğını söndürmək üçün təxminən 21 yaşında olan otuz gənc hadisə yerinə qaçıb — onlardan doqquzu Ələvi olub. Yanğın söndürüldükdən sonra bu doqquz Ələvi gənc saxlanılıb və müəmmalı şəkildə yoxa çıxıb.
Ailələri yerli hakimiyyət orqanlarına onların harada olduğunu soruşduqda, aldıqqları yeganə cavab bu olub: “Onları Lataqiyəyə köçürmüşük.”
Yanğın pərdəsi altında demoqrafik müharibə
Bir çox Ələvilər hesab edir ki, Türkiyə dəniz qaz ehtiyatlarına nəzarət etmək üçün Suriya sahillərinin bir hissəsini faktiki olaraq ilhaq etmək niyyətindədir və Dəməşqə sadiq olan türkmən və uyğur silahlı qruplarının hücumları Türkiyənin “qoruyucu” kimi daxil olmasına zəmin hazırlamaq məqsədi daşıyır.
Suriyada tarix boyu yanğınlar təsadüfi olmayıb. 2020-ci ildə əvvəlki hökumət Lataqiyə, Tartus, Homs və Hama əyalətlərində koordinasiyalı şəkildə yanğın törətməkdə şübhəli bilinən 39 nəfəri həbs etmişdi. Bu əməliyyatların “xarici bir tərəf” tərəfindən maliyyələşdirildiyi iddia olunurdu.
Ötən il Homs əyalətindəki Vadi əl-Nasara bölgəsində baş vermiş genişmiqyaslı yanğınlar daha sonra Türkiyə sərhəddinə yaxın Kasaba yayılmışdı. O zaman Homs qubernatoru Xalid Abaza etiraf etmişdi: “Yanğınların çoxsaylı bölgələrdə eyni gündə — xüsusilə nəqliyyat vasitələri üçün əlçatmaz ərazilərdə — baş verməsi onların qəsdən törədildiyini güclü şəkildə göstərir.”
O əlavə etmişdi: “Yanğını törətməkdə şübhəli bilinən iki nəqliyyat vasitəsi ilə bağlı axtarış başladılıb.”
Siyasi olaraq zamanlanmış yanğınların nümunəsi artıq gözardı edilə bilməz. Son beş ildə baş verən bütün böyük yanğınlar rejim dəyişikliyi və ya məzhəb iğtişaşları kimi əsas siyasi dönüş nöqtələri ilə üst-üstə düşüb, bu da onları ətraf mühit fəlakəti adı altında gizlədilən məqsədli strategiya kimi göstərir.
Suriyanın mövsümi yanğınları adətən yoxsulluq və qeyri-qanuni meşə qırıntıları ilə izah edilsə də, indi daha dərin motivlər üzə çıxır. Məlumatlara görə, xüsusi xidmət orqanları Lataqiyə meşələrində basdırılmış silah anbarlarını axtarır.
Xarici ordular bölgəni gələcək bazalar üçün araşdırır. Sahil ərazilərindəki yanmış kəndlər isə dəbdəbəli turizm layihələri üçün torpaq inkişaf etdiricilərinin hədəfinə çevrilib. Bütün bunların arxasında isə İsrail daim sabitliyi pozan tərəf kimi qalır — öz ekspansionist məqsədləri və Müqavimət Oxunu zəiflətmək üçün məzhəbi gərginlikləri qızışdırır.
Əgər bir şey aydındırsa, o da budur ki, Daxili İşlər Nazirliyinin bu ilki yanğınlarda insan faktorunu istisna etməyə göstərdiyi israr ictimai etimadı daha da zəiflətdi. Sonsuz gizli əməliyyatlara məruz qalan bir ölkədə, rəsmi versiyalar artıq ictimai yoxlamaya dözə bilmir.
Lataqiyədə yanan təkcə torpaq deyil — Bəşər Əsəd sonrası Suriyanın bu keçidi bütöv şəkildə keçəcəyinə olan son ümid də külə dönür.
Mənbə: The Cradle