Fars Körfəzi ölkələri İsrail-İran qarşıdurmasının bölgəyə yayılmasından ehtiyat edir
Cümə günü Fars Körfəzi ölkələri İsrailin İrana qarşı həyata keçirdiyi hava hücumlarını yekdilliklə pisləyiblər, çünki bu eskalasiyanın iqtisadi maraqlara və regional təhlükəsizliyə təhdid yarada biləcəyindən narahatdırlar.
Chatham House beyin mərkəzinin Yaxın Şərq və Şimali Afrika proqramının direktoru Sənam Vəkil AFP-yə bildirib:
“Körfəz ölkələri çox çətin seçim qarşısındadır: bir tərəfdən İranın daha da zəifləməsini səssiz şəkildə alqışlayırlar, digər tərəfdən isə ciddi risklərlə üzləşirlər və ehtiyatla davranmaq məcburiyyətindədirlər.”
Bu ölkələrin həm Vaşinqtonla yaxın əlaqələri (ABŞ-ın bölgədəki hərbi bazaları vasitəsilə), həm də İrana və onun raket imkanlarına coğrafi yaxınlığı əlavə təhlükə yaradır.
Vəkil əlavə edib ki, Səudiyyə diplomatları İsraildən məsafə saxlayır və hücumları konfliktdən uzaq qalmaq məqsədilə açıq şəkildə qınayırlar.
Bu vəziyyət, Səudiyyə Ərəbistanının İranla son diplomatik yaxınlaşma cəhdləri fonunda baş verir. Bu yaxınlaşma 2023-cü ildə Çinin vasitəçiliyi ilə əldə edilən sazişlə başlamışdı və tərəflər arasında əlaqələrin bərpasını hədəfləyirdi.
Parisdəki Sciences Po universitetinin Yaxın Şərq üzrə müəllimi Kərim Bitar deyir:
“Bu, bölgədə 10 il əvvəlki vəziyyətdən xeyli fərqlidir. O zaman Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-ı İrana hücum etməyə təhrik edir, onu ‘ilanın başı’ adlandırırdı.”
İndi isə, İsrailin hücumlarına cavab olaraq Tehranın qəzəbləndiyi və qisas planlaşdırdığı bir vaxtda, Səudiyyə Ərəbistanının xarici işlər naziri Feysəl bin Fərhan iranlı həmkarı ilə telefon danışığı apararaq münaqişələrin dialoqla həllinin vacibliyini vurğulayıb.
– Sabitlik risk altındadır –
Bitar deyir ki:
“Körfəz ölkələri başa düşür ki, İsrailin bu hücumu onların iqtisadi maraqlarını və ümumilikdə regionun sabitliyini təhlükə altına qoyur.”
Bu da Səudiyyə vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanın əsas narahatlıqlarından biridir — çünki o, iqtisadi inkişaf, ölkədəki qiga-layihələr və neftdən kənar gəlir mənbələrinin artırılması üzərində fokuslanıb.
Tramp dövründə və sonrası: Körfəz ölkələrinin İran siyasətinə baxışı
Donald Trampın ABŞ prezidenti olduğu ilk müddət ərzində, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Vaşinqtonun İrana qarşı daha sərt mövqe tutması üçün güclü təzyiq göstərirdilər.
Körfəz ölkələri 2015-ci ildə imzalanmış İran nüvə sazişindən (JCPOA) ABŞ-ın çıxması qərarını alqışlamışdılar.
Lakin analitiklərə görə, Tehranın dəstəklədiyi hücumlardan sonra ABŞ-ın adekvat cavab verməməsi, bu ölkələrdə Vaşinqtona inamı zəiflətməyə başladı.
Məsələn:
- 2019-cu ildə Yəməndəki Husilər üzərinə götürsə də, Səudiyyə və ABŞ-ın İranı ittiham etdiyi hücumlar Əbqaiq neft emalı zavodunu və Xurays yatağını vurdu, nəticədə krallığın xam neft hasilatı müvəqqəti olaraq yarıbayarı azaldı. Tehran bu hücumda iştirakını inkar etdi.
- 2022-ci ildə isə BƏƏ-nin paytaxtı Əbu-Dabiyə husilərin hücumları baş verdi.
Bu hücumlar fonunda və bölgədə yerləşən ABŞ bazalarının potensial hədəfə çevrilmə riski artdıqca, Körfəz monarxiyaları İran və onun proksiləri ilə açıq qarşıdurmadan yayınmaq üçün gərginliyin azaldılmasına yönəlib.
Körfəzdə əsas narahatlıq: ABŞ-ın İsrailə dəstəyinin nəticələri
Yaxın Şərq üzrə analitik Andreas Kriq qeyd edir:
“Körfəzdə əsas narahatlıq odur ki, ABŞ İsrailin müdafiəsi üçün Körfəz bazalarına nə dərəcədə güvənəcək.”
ABŞ-ın ‘qırmızı xətti’
Tramp administrasiyası hərçənd ki, İsrailin əməliyyatlarından məsafə saxlayır, eyni zamanda İrana xəbərdarlıq edərək bildirib:
“ABŞ hərbi personalına və ya obyektlərinə qarşı istənilən hücum qəti cavabla qarşılanacaq.”
Sənəm Vəkil isə əlavə edir ki, hazırda İranın birbaşa Körfəz infrastrukturlarını hədəf alması ehtimalı zəifdir.
Körfəz liderlərindən ABŞ-a çağırış və danışıqların taleyi
Axios xəbər verir ki, ötən ay Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətər liderləri Trampla görüşdə ABŞ-ın İranın nüvə obyektlərinə hücum qərarı verməməsi və əvəzində diplomatik razılaşma yolunu seçməsi üçün çağırış ediblər.
Kriq bildirir:
“Körfəz dövlətləri ümid edirdi ki, Tramp liderlik göstərəcək və Netanyahunun eskalasiyaya meylli neokonservativ siyasətini cilovlayacaq.”
Bu fonda Vaşinqtonla Tehran arasında nüvə proqramı üzrə danışıqlar davam edirdi, lakin böyük irəliləyiş əldə olunmamışdı.
Oman bu bazar günü altıncı raund danışıqlara ev sahibliyi etməyə hazırlaşırdı, lakin İsrailin hücumu bu prosesi sual altına qoydu.
Bitardan sual: ABŞ hansı yolu seçəcək?
Kərim Bitar belə soruşur:
“İndi ABŞ necə reaksiya verəcək? İsrailə kor-koranə və qeyd-şərtsiz dəstəyini davam etdirəcəkmi, yoxsa yenidən danışıqlar masasına dönüb yeni bir saziş əldə etməyə çalışacaq?”
Mənbə: AFP